Vụ án hình sự nhằm vào Nicolás Maduro chính thức khởi động tại Mỹ

Sau khi cựu Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro bị đưa lên lãnh thổ Hoa Kỳ, vụ án hình sự nhằm vào ông đã chính thức bước vào giai đoạn tố tụng. Trong lần ra hầu tòa đầu tiên tại Manhattan, bang New York, vào ngày thứ Hai, Nicolás Maduro đã tuyên bố không nhận tội đối với bốn cáo buộc hình sự nghiêm trọng, bao gồm: âm mưu khủng bố ma túy, âm mưu nhập khẩu cocaine vào Hoa Kỳ, tàng trữ súng máy, và âm mưu tàng trữ súng máy. Vợ ông, bà Cilia Flores, người cũng bị truy tố trong bản cáo trạng bổ sung và bị lực lượng Mỹ bắt giữ cùng chồng trong một cuộc đột kích bất ngờ vào rạng sáng thứ Bảy tại Caracas, cũng tuyên bố không nhận tội trước tòa.

Trong một phát biểu trên mạng xã hội cuối tuần qua, Bộ trưởng Tư pháp Hoa Kỳ Pam Bondi khẳng định rằng Maduro và Flores “sẽ sớm phải đối mặt với toàn bộ sức mạnh của công lý Mỹ, ngay trên đất Mỹ và trong các tòa án Mỹ.” Từ thời điểm này, một tiến trình pháp lý có thể kéo dài bắt đầu, bao gồm các kiến nghị tiền xét xử, khả năng đàm phán thỏa thuận nhận tội, và không loại trừ một phiên tòa xét xử bằng bồi thẩm đoàn đối với nhà lãnh đạo mang xu hướng độc đoán đã cầm quyền tại Venezuela hơn một thập kỷ. Một vụ án “bình thường” nhưng đầy ngoại lệ Theo Shane Stansbury, người từng tham gia truy tố cựu Tổng thống Guatemala khi còn là công tố viên liên bang tại Quận Nam New York và hiện là giáo sư Trường Luật Đại học Duke, vụ án về cơ bản sẽ đi theo trình tự thông thường của một vụ án hình sự liên bang — nhưng với nhiều ngoại lệ đáng kể. “Quy trình pháp lý vẫn như mọi vụ án khác, nhưng mọi thứ có thể diễn ra chậm hơn rất nhiều, do tính chất của vụ việc, loại bằng chứng liên quan, cũng như các vấn đề an ninh,” ông Stansbury nhận định. Các chuyên gia pháp lý cho rằng chính những yếu tố này khiến khả năng Maduro phải ra tòa xét xử trong năm nay là rất thấp, dù tiến trình tố tụng vẫn đang tiếp tục. Dưới đây là những điểm then chốt cần theo dõi.

Vấn đề miễn trừ nguyên thủ quốc gia. Một trong những lập luận chính mà đội ngũ luật sư bào chữa cho Maduro có thể đưa ra là ông không thể bị truy tố hình sự vì những hành động được thực hiện trong tư cách nguyên thủ quốc gia Venezuela. Hồ sơ tòa án cho biết luật sư Barry Joel Pollack, có trụ sở tại Washington D.C., là người đại diện pháp lý cho Maduro. Ông Pollack chưa phản hồi các yêu cầu bình luận về vụ án. Bà Cilia Flores được bào chữa bởi luật sư Mark Donnelly tại Houston, người cho biết phía bào chữa “mong chờ việc xem xét và thách thức các bằng chứng mà chính phủ đưa ra,” đồng thời nhấn mạnh rằng “một chặng đường pháp lý dài vẫn còn phía trước.” Hoa Kỳ đã ngừng công nhận Maduro là tổng thống hợp pháp của Venezuela từ năm 2019, sau cuộc bầu cử bị Washington và nhiều tổ chức quốc tế coi là gian lận. Maduro lên nắm quyền từ năm 2013, sau khi Tổng thống Hugo Chávez qua đời. Bản cáo trạng cáo buộc rằng Maduro đã tham gia hoạt động buôn bán ma túy vào Hoa Kỳ từ sớm, thậm chí từ năm 1999, bao gồm cả giai đoạn ông giữ các vị trí khác nhau trong chính phủ Venezuela. Dù vậy, tiền lệ pháp lý cho thấy Hoa Kỳ từng đưa lãnh đạo nước ngoài ra xét xử. Trường hợp nổi bật là vụ truy tố nhà độc tài Panama Manuel Noriega vào đầu thập niên 1990, khi tòa phúc thẩm liên bang đã bác bỏ lập luận miễn trừ nguyên thủ quốc gia của ông này. Theo Adam Fels, cựu công tố viên liên bang hiện đang hành nghề luật tại Miami, vấn đề miễn trừ này nhiều khả năng sẽ tiếp tục được tranh luận tại tòa. “Dù những lập luận này đã từng được xét xử trước đây, tôi cho rằng chúng sẽ lại được đưa ra một lần nữa,” ông nói. Trong lịch sử gần đây, Bộ Tư pháp Mỹ cũng từng truy tố các cựu nguyên thủ khác, bao gồm cựu Tổng thống Guatemala Alfonso Portillo vì tội rửa tiền, và cựu Tổng thống Honduras Juan Orlando Hernández, người bị kết án vì buôn bán ma túy và được Tổng thống Trump ân xá vào tháng trước. Đáng chú ý, trong phiên tòa hôm thứ Hai, Maduro tự giới thiệu mình là Tổng thống Venezuela và là tù binh chiến tranh.

Cách thức bắt giữ và thách thức pháp lý tiềm tàng. Việc Maduro bị bắt giữ có thể mở ra một tranh cãi pháp lý khác. Ông không bị dẫn độ thông qua các thủ tục pháp lý thông thường, mà bị quân đội Mỹ bắt giữ trực tiếp trong một chiến dịch bất ngờ tại Caracas. Theo các chuyên gia, điều này có thể tạo điều kiện cho phía bào chữa đặt câu hỏi về tính hợp pháp của việc đưa Maduro ra trước tòa án Mỹ. Adam Fels so sánh vụ việc này với trường hợp trùm cartel Mexico Ismael “El Mayo” Zambada. Trong vụ đó, các công tố viên liên bang cho biết Zambada bị ép lên máy bay, bị đánh thuốc mê và đưa sang Mỹ trái với ý muốn. Những tranh cãi xoay quanh việc liệu Zambada có tự nguyện đến Hoa Kỳ hay không đã trở thành một vấn đề pháp lý đáng kể trong vụ án (Zambada đã nhận tội vào năm ngoái). “Tôi hình dung rằng thẩm phán trong vụ án này cũng sẽ phải xem xét những tranh cãi tương tự,” Fels nói. Tuy nhiên, theo Stansbury, đây là một rào cản pháp lý khó vượt qua, bởi các tòa án liên bang Mỹ thường tránh can thiệp vào phương thức bắt giữ nếu bị cáo đã có mặt hợp pháp trước tòa. Bằng chứng mật và nguy cơ trì hoãn. Vụ án phức tạp này có thể tiếp tục kéo dài do một phần bằng chứng liên quan đến tình báo hoặc được phân loại mật. Quá trình “discovery” — giai đoạn hai bên chia sẻ chứng cứ — vì vậy có thể lâu hơn bình thường. Theo Stansbury, ngay cả khi chính phủ không có ý định sử dụng thông tin mật tại phiên tòa, họ vẫn có nghĩa vụ cung cấp các tài liệu đó cho phía bào chữa nếu chúng có lợi cho bị cáo hoặc thuộc diện phải công bố theo quy định tố tụng liên bang. Đạo luật Thủ tục Thông tin Mật (CIPA) điều chỉnh cách thức sử dụng bằng chứng mật trong các vụ án hình sự và thường kéo dài giai đoạn tiền xét xử. Các quy định này từng được áp dụng trong vụ án tài liệu mật của cựu Tổng thống Donald Trump. Thỏa thuận nhận tội hay một phiên tòa lịch sử? Dù đã tuyên bố không nhận tội, khả năng đạt được một thỏa thuận nhận tội vẫn tồn tại. Hai chuyên gia pháp lý cho rằng các cáo buộc liên quan đến súng máy, với mức án rất nặng, có thể buộc Maduro phải cân nhắc nghiêm túc một thỏa thuận với công tố viên. Nếu không, vụ việc sẽ được đưa ra xét xử. Adam Fels, người từng là công tố viên chủ chốt trong vụ truy tố trùm ma túy Joaquín “El Chapo” Guzmán năm 2019, cho rằng phía công tố vẫn còn rất nhiều việc phải làm, bao gồm việc chuẩn bị nhân chứng và củng cố hồ sơ chứng cứ. “Trong vụ El Chapo, lượng bằng chứng là rất lớn. Tôi hy vọng rằng trong vụ án này, chính phủ Mỹ cũng có trong tay khối lượng chứng cứ đáng kể, xét đến những nỗ lực đã bỏ ra để đưa Maduro ra trước công lý,” ông nói. “Câu hỏi then chốt sẽ là: Làm thế nào để kết nối tất cả các cáo buộc này, chứng minh chúng bằng nhân chứng và tài liệu, theo cách mà một bồi thẩm đoàn có thể hiểu và bị thuyết phục?”