Mỹ và Trung Quốc trước bài toán chung sống trong kỷ nguyên cạnh tranh AI

Cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Washington trong tháng 9/2026 diễn ra trong một bối cảnh đặc biệt: hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn cạnh tranh quyết liệt về thương mại, công nghệ và an ninh quốc gia, nhưng đồng thời lại phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn nhiều so với quan hệ giữa các cường quốc trong những thời kỳ đối đầu trước đây.

Trung tâm của sự cạnh tranh ngày càng chuyển sang trí tuệ nhân tạo (AI), chất bán dẫn, dữ liệu, năng lực tính toán và các công nghệ chiến lược. Trong khi Mỹ duy trì lợi thế ở nhiều lĩnh vực như thiết kế chip, thiết bị sản xuất bán dẫn, hệ thống tài chính và các mô hình AI tiên tiến, Trung Quốc sở hữu những thế mạnh khác, đặc biệt trong sản xuất công nghiệp, xuất khẩu, khoáng sản đất hiếm và khả năng đưa các công nghệ AI chi phí thấp vào thị trường.

Điều này khiến quan hệ Mỹ–Trung trở thành một bài toán phức tạp. Hai bên có thể cạnh tranh gay gắt nhưng vẫn cần duy trì thương mại, đầu tư và những kênh liên lạc để tránh các biện pháp đáp trả kinh tế hoặc công nghệ lan rộng thành một cuộc đối đầu khó kiểm soát.

Một cuộc cạnh tranh không còn chỉ xoay quanh thuế quan

Trong giai đoạn căng thẳng thương mại trước đây, thuế quan thường là công cụ nổi bật nhất trong quan hệ Mỹ–Trung. Washington áp dụng thuế lên nhiều nhóm hàng hóa Trung Quốc, trong khi Bắc Kinh đáp trả bằng các biện pháp tương ứng.

Nhưng cuộc cạnh tranh hiện nay đã mở rộng sang những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược lâu dài hơn.

Chất bán dẫn tiên tiến, thiết bị sản xuất chip, trung tâm dữ liệu, AI, khoáng sản quan trọng và nam châm đất hiếm đều trở thành một phần của cuộc cạnh tranh công nghệ và chuỗi cung ứng giữa hai nước.

Theo các báo cáo gần đây, Washington tiếp tục hạn chế khả năng tiếp cận của Trung Quốc đối với những loại chip và công nghệ bán dẫn tiên tiến nhất, trong khi Bắc Kinh tìm cách phát triển năng lực công nghệ trong nước và giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc có vị trí rất quan trọng trong nhiều chuỗi cung ứng công nghiệp toàn cầu và giữ vai trò lớn trong khai thác, chế biến đất hiếm cùng một số khoáng sản quan trọng. Điều này tạo ra một mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau: mỗi bên đều có những lĩnh vực mà bên kia khó có thể nhanh chóng thay thế.

AI trở thành một mặt trận mới

Trí tuệ nhân tạo đang khiến mối quan hệ Mỹ–Trung trở nên phức tạp hơn.

Mỹ hiện có nhiều công ty dẫn đầu trong việc phát triển các mô hình AI tiên tiến, cùng hệ sinh thái vốn, phần cứng và phần mềm quy mô lớn. Trong khi đó, Trung Quốc đang đầu tư mạnh vào AI và phát triển những mô hình có khả năng cạnh tranh về chi phí cũng như tốc độ triển khai.

Cuộc cạnh tranh không chỉ nằm ở việc quốc gia nào tạo ra mô hình mạnh hơn. Nó còn liên quan đến khả năng tiếp cận chip, điện năng, trung tâm dữ liệu, vốn đầu tư, nhân lực kỹ thuật và thị trường toàn cầu.

Một điểm đáng chú ý là sự cạnh tranh AI không đồng nghĩa với việc hai bên hoàn toàn tách rời. Các dòng vốn và hoạt động đầu tư xuyên biên giới vẫn tồn tại. Reuters cho biết các ngân hàng Mỹ vẫn tham gia huy động vốn cho một số công ty công nghệ Trung Quốc, trong khi dòng vốn Trung Quốc tiếp tục có mức độ tiếp xúc đáng kể với thị trường chứng khoán Mỹ.

Điều đó cho thấy việc xây dựng hai hệ sinh thái công nghệ hoàn toàn tách biệt sẽ phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ ban hành các hạn chế xuất khẩu.

Washington đề xuất một kênh liên lạc về an toàn AI

Trước cuộc gặp giữa Trump và Tập, các quan chức Mỹ và Trung Quốc đã thảo luận về khả năng thiết lập một cơ chế đối thoại liên quan đến AI.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Washington đã đề xuất một cơ chế thông báo liên quan đến những sự cố AI có thể tạo ra rủi ro đối với an ninh quốc gia. Ý tưởng này nhằm tăng mức độ minh bạch giữa hai quốc gia đang dẫn đầu cuộc cạnh tranh AI.

Đây không phải là một thỏa thuận nhằm ngăn Mỹ hoặc Trung Quốc phát triển AI. Ngược lại, các cuộc thảo luận tập trung vào việc duy trì một kênh liên lạc trong trường hợp xảy ra những sự cố có khả năng vượt ra ngoài phạm vi công nghệ thông thường và liên quan đến an ninh quốc gia.

Reuters cũng đưa tin rằng hai bên dự kiến tiếp tục đối thoại về AI. Tuy nhiên, những vấn đề nhạy cảm như an toàn AI, việc sử dụng AI trong lĩnh vực quân sự, bảo vệ cơ sở hạ tầng quan trọng và nguy cơ tấn công mạng vẫn là những chủ đề khó đạt đồng thuận.

Hai nước có những lợi thế rất khác nhau

Một trong những đặc điểm quan trọng của quan hệ Mỹ–Trung là hai nền kinh tế không cạnh tranh trên một sân chơi hoàn toàn giống nhau.

Mỹ có lợi thế lớn về thị trường vốn, công nghệ phần mềm, thiết kế chip, các công ty công nghệ hàng đầu và những mô hình AI tiên tiến.

Trung Quốc lại có quy mô sản xuất công nghiệp rất lớn, mạng lưới cung ứng rộng, năng lực xuất khẩu và vị trí quan trọng trong nhiều lĩnh vực từ điện tử tiêu dùng đến pin, xe điện và vật liệu công nghiệp.

Trong lĩnh vực đất hiếm, Trung Quốc cũng giữ vai trò quan trọng đối với nguồn cung toàn cầu. Những vật liệu này được sử dụng trong nhiều sản phẩm công nghệ cao và thiết bị công nghiệp.

Chính sự khác biệt đó khiến mỗi bên đều có những công cụ kinh tế có thể gây ảnh hưởng đến bên kia.

Cuộc đối đầu vì thế không đơn giản là câu chuyện về việc một nước mạnh hơn nước kia. Nó là sự tương tác giữa nhiều loại lợi thế khác nhau.

Bài học từ cuộc đối đầu thương mại trước đây

Trong năm trước, Mỹ và Trung Quốc từng sử dụng thuế quan, hạn chế công nghệ và các biện pháp liên quan đến đất hiếm để tạo sức ép lẫn nhau. Cuối cùng, hai bên đạt một thỏa thuận đình chiến thương mại kéo dài một năm.

Thỏa thuận này đã giúp giảm nguy cơ quan hệ thương mại rơi trở lại vào một vòng xoáy trả đũa quy mô lớn. Tuy nhiên, nhiều vấn đề cơ bản vẫn chưa được giải quyết.

Reuters đưa tin thỏa thuận đình chiến hiện tại dự kiến hết hạn vào ngày 10/11/2026. Bộ trưởng Bessent cho biết Washington sẵn sàng xem xét việc gia hạn hoặc thậm chí thảo luận một thỏa thuận thương mại rộng hơn.

Trong các cuộc đàm phán chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh, hai bên cũng thảo luận về thuế quan đối với một số mặt hàng không thuộc nhóm chiến lược, thương mại nông nghiệp và các vấn đề liên quan đến khoáng sản quan trọng.

Thương mại vẫn là điểm kết nối quan trọng

Dù cạnh tranh ngày càng gay gắt, Mỹ và Trung Quốc vẫn có quan hệ kinh tế với quy mô rất lớn.

Các doanh nghiệp Mỹ phụ thuộc vào Trung Quốc ở nhiều khâu của chuỗi cung ứng, trong khi các doanh nghiệp Trung Quốc vẫn cần tiếp cận thị trường, vốn và công nghệ quốc tế.

Điều này tạo ra một nghịch lý: Washington muốn giảm những phụ thuộc được coi là rủi ro về an ninh quốc gia, còn Bắc Kinh muốn tăng khả năng tự chủ công nghệ; nhưng quá trình này không thể diễn ra trong một sớm một chiều.

Ngay cả khi hai nước giảm phụ thuộc trực tiếp, chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn có thể tạo ra những kết nối gián tiếp thông qua các quốc gia thứ ba.

Reuters cho biết dòng thương mại và đầu tư giữa hai nền kinh tế vẫn duy trì những liên kết đáng kể bất chấp nỗ lực xây dựng các chuỗi cung ứng AI riêng biệt.

Đất hiếm và chất bán dẫn: hai nguồn sức mạnh đối trọng

Quan hệ Mỹ–Trung hiện có thể được nhìn qua hai nhóm tài sản chiến lược nổi bật.

Một bên là chất bán dẫn và công nghệ tính toán tiên tiến, nơi Mỹ và các đồng minh có nhiều lợi thế quan trọng. Bên kia là đất hiếm, nam châm công suất cao và một số vật liệu quan trọng mà Trung Quốc có vai trò lớn trong chuỗi cung ứng.

Sự phụ thuộc hai chiều này khiến các biện pháp kiểm soát kinh tế trở nên phức tạp.

Một hạn chế xuất khẩu có thể bảo vệ một ngành công nghiệp trong nước nhưng đồng thời cũng có thể làm tăng chi phí cho những doanh nghiệp phụ thuộc vào nguồn cung quốc tế. Tương tự, việc hạn chế xuất khẩu khoáng sản có thể tạo sức ép lên các ngành công nghiệp nước ngoài nhưng cũng có thể thúc đẩy các quốc gia khác tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Đó là lý do chuỗi cung ứng đang trở thành một phần quan trọng trong chiến lược kinh tế của cả hai nước.

Không giống Chiến tranh Lạnh

Quan hệ Mỹ–Trung đôi khi được so sánh với cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Liên Xô trong thế kỷ 20. Tuy nhiên, cấu trúc kinh tế hiện nay có những khác biệt rất lớn.

Mỹ và Liên Xô từng có quan hệ thương mại tương đối hạn chế. Trong khi đó, Mỹ và Trung Quốc hiện là hai nền kinh tế có mức độ liên kết thương mại, đầu tư và sản xuất sâu rộng.

Điều đó có nghĩa là một cuộc phân tách hoàn toàn giữa hai nền kinh tế sẽ tạo ra những tác động lớn không chỉ đối với Washington và Bắc Kinh mà còn đối với các doanh nghiệp và người tiêu dùng trên toàn thế giới.

Chuỗi cung ứng điện tử, máy móc, năng lượng sạch, dược phẩm, pin, ô tô và nhiều ngành công nghiệp khác đều có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến cả hai thị trường.

Vì vậy, một trong những vấn đề quan trọng của giai đoạn hiện nay là xác định lĩnh vực nào cần giảm phụ thuộc vì lý do an ninh, và lĩnh vực nào vẫn có thể duy trì thương mại bình thường.

Hội nghị Trump–Tập diễn ra trong lúc đình chiến thương mại sắp hết hạn

Cuộc gặp tháng 9/2026 có thêm ý nghĩa bởi thời hạn của thỏa thuận đình chiến thương mại đang đến gần.

Reuters đưa tin Washington và Bắc Kinh vẫn bất đồng về nhiều vấn đề, từ thương mại và khoáng sản quan trọng đến Đài Loan và quan hệ của Trung Quốc với Iran. Tuy nhiên, cả hai bên vẫn duy trì đối thoại và đang tìm kiếm những lĩnh vực có thể đạt tiến triển.

Nhà Trắng xác nhận chuyến thăm cấp nhà nước của ông Tập diễn ra từ ngày 23 đến 25/9, với các hoạt động chính thức bao gồm lễ đón tại Nhà Trắng và quốc yến.

Reuters cho biết đây là chuyến thăm Mỹ đầu tiên của ông Tập trong gần ba năm và là một trong những cuộc tiếp xúc cấp cao đáng chú ý nhất giữa hai nước trong năm nay.

AI có thể trở thành lĩnh vực vừa cạnh tranh vừa cần đối thoại

AI tạo ra một tình huống đặc biệt trong quan hệ Mỹ–Trung.

Cả hai quốc gia đều coi AI là công nghệ chiến lược và đều muốn duy trì tốc độ phát triển nhanh. Vì vậy, khả năng đạt được một thỏa thuận nhằm hạn chế toàn diện tốc độ phát triển AI là vấn đề khó.

Tuy nhiên, một cuộc cạnh tranh không có bất kỳ kênh liên lạc nào cũng có thể làm tăng nguy cơ hiểu lầm, đặc biệt nếu AI được sử dụng trong những hệ thống có liên quan đến an ninh quốc gia.

Đó là lý do ý tưởng về một cơ chế thông báo sự cố AI được đưa ra trong các cuộc đàm phán chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh. Cơ chế này, nếu được triển khai, sẽ tập trung vào việc tạo kênh trao đổi thông tin thay vì yêu cầu hai bên từ bỏ cuộc đua công nghệ.

Vấn đề lớn hơn AI: làm thế nào để quản lý cạnh tranh?

AI chỉ là một phần trong bức tranh rộng hơn.

Mỹ và Trung Quốc còn phải xử lý những vấn đề liên quan đến thương mại, đầu tư, chất bán dẫn, đất hiếm, chuỗi cung ứng, Đài Loan, Iran và các lĩnh vực an ninh khác.

Một thỏa thuận trong một lĩnh vực không nhất thiết giải quyết được bất đồng ở lĩnh vực khác. Ngược lại, căng thẳng trong một vấn đề có thể tác động đến các cuộc đàm phán về kinh tế và công nghệ.

Vì vậy, việc duy trì các kênh liên lạc thường xuyên có thể trở thành một phần quan trọng trong cách hai nước quản lý mối quan hệ. Reuters dẫn các phân tích cho rằng cuộc gặp trực tiếp giữa lãnh đạo hai nước có thể giúp duy trì đối thoại ngay cả khi những bất đồng cơ bản vẫn còn.

Thế giới sẽ chịu tác động từ quan hệ Mỹ–Trung

Những quyết định của Washington và Bắc Kinh không chỉ ảnh hưởng đến hai nước.

Nếu Mỹ và Trung Quốc tăng thuế hoặc hạn chế thương mại, các công ty ở châu Á, châu Âu và những khu vực khác có thể phải điều chỉnh chuỗi cung ứng.

Nếu hai nước tăng cường kiểm soát công nghệ, các quốc gia khác có thể phải lựa chọn hệ sinh thái chip, AI và viễn thông mà họ muốn sử dụng.

Nếu hai bên đạt được những thỏa thuận giúp thương mại ổn định hơn, doanh nghiệp toàn cầu có thể có thêm thời gian để điều chỉnh kế hoạch sản xuất và đầu tư.

Đặc biệt trong lĩnh vực AI, cách Mỹ và Trung Quốc xây dựng quy định, kiểm soát công nghệ và xử lý rủi ro có thể ảnh hưởng đến tiêu chuẩn được áp dụng ở nhiều thị trường khác.

Một trạng thái cạnh tranh có quản lý?

Quan hệ Mỹ–Trung trong năm 2026 cho thấy cạnh tranh và hợp tác không nhất thiết loại trừ lẫn nhau.

Hai nước vẫn cạnh tranh về công nghệ và sức mạnh kinh tế, nhưng đồng thời cũng đang tìm cách duy trì các cuộc đàm phán về thương mại, AI và những vấn đề có nguy cơ gây bất ổn.

Cuộc đình chiến thương mại hiện tại có thời hạn, các hạn chế công nghệ vẫn tồn tại và những bất đồng địa chính trị chưa được giải quyết. Tuy nhiên, các cuộc gặp cấp cao và các cơ chế đối thoại mới cho thấy cả Washington lẫn Bắc Kinh vẫn đang tìm kiếm phương thức để quản lý những khác biệt đó.

Đối với nền kinh tế toàn cầu, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc Mỹ hay Trung Quốc giành được lợi thế trong một lĩnh vực cụ thể. Vấn đề lớn hơn là liệu hai nền kinh tế có thể duy trì những kênh thương mại và liên lạc đủ ổn định để cạnh tranh công nghệ không biến thành một quá trình phân tách kinh tế rộng hơn.

AI, chất bán dẫn, đất hiếm và thương mại vì thế đang trở thành những phần liên kết của cùng một câu chuyện: hai cường quốc đang bước vào một thời kỳ cạnh tranh dài hạn, trong đó việc quản lý sự phụ thuộc lẫn nhau có thể quan trọng không kém việc xây dựng lợi thế riêng của mỗi bên.

Một chương mới của quan hệ Mỹ–Trung

Cuộc gặp giữa Donald Trump và Tập Cận Bình không xóa bỏ những bất đồng tồn tại giữa Washington và Bắc Kinh. Các vấn đề về công nghệ, thương mại, chuỗi cung ứng và an ninh vẫn còn nhiều điểm khác biệt.

Nhưng cuộc gặp cho thấy một thực tế ngày càng rõ: Mỹ và Trung Quốc đang phải tìm cách cạnh tranh trong khi vẫn duy trì một mức độ kết nối kinh tế đáng kể.

Trong kỷ nguyên AI, câu hỏi không chỉ là quốc gia nào phát triển công nghệ nhanh hơn. Đó còn là cách các quốc gia kiểm soát công nghệ chiến lược, bảo vệ chuỗi cung ứng, xử lý những rủi ro mới và duy trì liên lạc khi lợi ích của họ xung đột.

Với quy mô kinh tế và công nghệ của hai nước, những lựa chọn trong quan hệ Mỹ–Trung sẽ không chỉ định hình tương lai của Washington và Bắc Kinh. Chúng còn có khả năng ảnh hưởng đến cách nền kinh tế toàn cầu vận hành trong nhiều năm tới.