Trung Đông bước vào “vùng xám nguy hiểm”: Mỹ và Saudi Arabia tấn công lực lượng thân Iran tại Iraq, nguy cơ chiến tranh khu vực leo thang khó lường

Những cuộc không kích mới nhất của Mỹ và Saudi Arabia nhằm vào các lực lượng dân quân thân Iran tại Iraq đang khiến Trung Đông tiến gần hơn đến một giai đoạn bất ổn chưa từng có. Các chuyên gia cảnh báo rằng khu vực này đã bước vào một "vùng lãnh thổ chưa được khám phá" (uncharted territory), nơi những tính toán chiến lược truyền thống có thể không còn hiệu quả và nguy cơ bùng phát một cuộc chiến tranh khu vực quy mô lớn ngày càng hiện hữu. Cuộc xung đột vốn khởi đầu từ căng thẳng giữa Mỹ và Iran giờ đây đã mở rộng phạm vi, kéo theo sự tham gia ngày càng sâu của nhiều quốc gia và lực lượng vũ trang trong khu vực. Từ Iraq, Yemen, Jordan cho đến Ai Cập và Biển Đỏ, những diễn biến mới cho thấy Trung Đông đang đứng trước một bước ngoặt địa chính trị đầy nguy hiểm.

Saudi Arabia lần đầu công khai tham gia tấn công. Điểm đáng chú ý nhất trong diễn biến mới là việc Saudi Arabia công khai phối hợp với Mỹ tiến hành các cuộc không kích nhằm vào những địa điểm được cho là có liên quan đến Lực lượng Huy động Nhân dân Iraq (Popular Mobilisation Forces - PMF), còn được biết đến với tên gọi al-Hashd al-Shaabi. Các cuộc tấn công diễn ra hôm thứ Tư đã khiến ít nhất 20 tay súng thiệt mạng, đánh dấu sự thay đổi quan trọng trong chính sách của Riyadh. Trước đây, Saudi Arabia được cho là đã có những hoạt động quân sự bí mật nhằm vào các lợi ích của Iran, nhưng đây là lần hiếm hoi nước này công khai đứng cùng Mỹ trong một chiến dịch quân sự có tính chất nhạy cảm như vậy. Động thái này được giới phân tích xem là một bước leo thang nghiêm trọng của cuộc xung đột. Nó không chỉ làm gia tăng đối đầu giữa Saudi Arabia và Iran mà còn tạo thêm nhiều biến số khó lường đối với an ninh khu vực.

PMF là lực lượng nào? PMF là một liên minh gồm nhiều nhóm vũ trang có đa số thành viên theo Hồi giáo dòng Shiite, được thành lập vào năm 2014 nhằm chống lại tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo (IS). Trong cuộc chiến chống IS, lực lượng này đã đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với Iraq. Hoạt động của PMF từng được giám sát và hỗ trợ bởi tướng Qassem Suleimani - người đứng đầu lực lượng đặc nhiệm al-Quds thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran. Suleimani được xem là kiến trúc sư của mạng lưới các lực lượng thân Iran trên khắp Trung Đông trước khi bị Mỹ ám sát bằng tên lửa tại Baghdad vào năm 2020. Ngày nay, PMF không chỉ là một lực lượng quân sự mà còn có vai trò chính trị đáng kể trong bộ máy nhà nước Iraq. Vì vậy, việc Mỹ và Saudi Arabia tấn công các vị trí của PMF đã khiến Baghdad phản ứng mạnh mẽ. Iraq lên án hành động xâm phạm chủ quyền. Phủ Tổng thống Iraq đã lên án các cuộc không kích là "hành động vi phạm trắng trợn chủ quyền Iraq", cho rằng các cuộc tấn công đã nhằm vào những tổ chức chính thức của nhà nước. Trong khi đó, Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi đã hủy cuộc gặp dự kiến với Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman tại Jeddah chỉ vài giờ sau vụ tấn công. Động thái này cho thấy mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng ngoại giao đang hình thành giữa Baghdad và Riyadh. Một trong những nhóm dân quân thân Iran hoạt động trong PMF là Harakat Hezbollah al-Nujaba đã tuyên bố rằng Mỹ và Saudi Arabia sẽ phải đối mặt với những hậu quả tương xứng. Tại thành phố Mosul, hàng nghìn người đã đưa tang các chiến binh thiệt mạng, đồng thời hô vang khẩu hiệu "Death to America" (Nước Mỹ phải chết), cho thấy tâm lý chống Mỹ đang tiếp tục gia tăng trong khu vực.

Iran đáp trả bằng tên lửa, chiến sự lan rộng. Không lâu sau các cuộc không kích tại Iraq, Iran đã phóng tên lửa nhằm vào các căn cứ quân sự của Mỹ tại Jordan. Đây được xem là cuộc tấn công đầu tiên của Tehran kể từ khoảng thời gian tạm lắng giữa Iran và Mỹ trước đó. Những động thái đáp trả liên tiếp cho thấy "khoảng lặng" ngắn ngủi của cuộc chiến đã chính thức kết thúc. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington sẽ "đánh Iran một cách mạnh mẽ", đồng thời khẳng định các cuộc không kích tại Iraq đã được phối hợp với chính phủ Iraq. Tuy nhiên, tuyên bố này mâu thuẫn với phản ứng chính thức từ Baghdad khi Iraq lên án mạnh mẽ chiến dịch quân sự của Mỹ. Tình hình càng trở nên phức tạp khi một vụ nổ lớn xảy ra tại cảng khí tự nhiên Damietta của Ai Cập bên bờ Địa Trung Hải. Các báo cáo ban đầu cho biết vụ việc có thể liên quan đến một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào một tàu chứa dầu nổi thuộc sở hữu của Mỹ. Nếu được xác nhận, đây sẽ là lần đầu tiên Ai Cập trở thành mục tiêu trực tiếp trong cuộc xung đột hiện nay. Yemen mở thêm mặt trận tại Biển Đỏ. Song song với các diễn biến tại Iraq và Jordan, lực lượng Houthi tại Yemen - đồng minh thân cận của Iran - đã tuyên bố phong tỏa các cảng biển và hàng hóa của Saudi Arabia tại khu vực cửa ngõ Biển Đỏ. Thông báo này được đưa ra chỉ một tuần trước các cuộc không kích của Mỹ và Saudi Arabia, cho thấy cuộc chiến đang lan rộng ra nhiều mặt trận cùng lúc. Houthi đã nhiều lần chứng minh khả năng sử dụng tên lửa và máy bay không người lái để tấn công các mục tiêu quân sự và kinh tế của đối thủ trong khu vực. Việc lực lượng này tham chiến sâu hơn có thể đe dọa nghiêm trọng đến hoạt động thương mại hàng hải quốc tế. Eo biển Hormuz tiếp tục là "điểm nghẽn" của thế giới. Một trong những yếu tố khiến giới phân tích đặc biệt lo ngại là vai trò của eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Phần lớn lượng dầu xuất khẩu của Iraq đều đi qua tuyến hàng hải này. Nếu Iran quyết định gia tăng sức ép hoặc phong tỏa eo biển Hormuz, thị trường năng lượng toàn cầu có thể chịu tác động rất lớn. Theo chuyên gia Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi thuộc Chatham House, chiến lược của Tehran hiện nay dường như đang hướng đến việc gây sức ép tối đa lên Washington. Bà nhận định: "Mọi người đều đang cố gắng lý giải một tình hình ngày càng trở nên vô lý. Không còn ai có thể phủ nhận mối liên hệ giữa Iran và các lực lượng đồng minh của họ trong khu vực." Theo bà Vakil, sự khó đoán trong các động thái của Iran có thể là một chiến lược có chủ đích nhằm buộc Mỹ phải lựa chọn giữa đối đầu quân sự toàn diện hoặc nhượng bộ về chính trị. Saudi Arabia muốn thay đổi luật chơi. Các chuyên gia cũng cho rằng Saudi Arabia đang theo đuổi một chiến lược mới trong cuộc cạnh tranh địa chính trị với Iran. HA Hellyer, chuyên gia cao cấp về Trung Đông thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng Hoàng gia Anh, nhận định rằng Riyadh muốn gửi đi thông điệp rõ ràng rằng các quốc gia Arab vùng Vịnh không còn sẵn sàng đứng ngoài cuộc khi lợi ích an ninh của mình bị đe dọa. Theo ông, Iran có thể đã tin rằng Saudi Arabia và các quốc gia vùng Vịnh sẽ tránh leo thang quân sự bằng mọi giá. Tuy nhiên, việc Riyadh công khai tham gia các cuộc tấn công cho thấy nhận định đó có thể không còn đúng. Dẫu vậy, vấn đề lớn nhất hiện nay là không ai có thể dự đoán được phản ứng tiếp theo của Tehran. Trung Đông bước vào giai đoạn khó lường nhất. Điều khiến giới quan sát lo ngại không chỉ nằm ở các cuộc không kích hay các vụ phóng tên lửa riêng lẻ, mà là sự sụp đổ của những "luật chơi ngầm" vốn giúp các bên kiểm soát xung đột trong nhiều năm qua. Iran đang xem cuộc đối đầu hiện nay là vấn đề sinh tồn của chế độ và có thể sẵn sàng thay đổi hoàn toàn cán cân quyền lực trong khu vực. Trong khi đó, Mỹ, Saudi Arabia và các đồng minh cũng đang theo đuổi những mục tiêu chiến lược riêng, khiến khả năng tính toán sai lầm ngày càng lớn. Khác với những cuộc khủng hoảng trước đây tại Trung Đông, cuộc xung đột hiện nay không còn giới hạn giữa hai quốc gia mà đã trở thành một mạng lưới đối đầu đa chiều, kéo theo các lực lượng ủy nhiệm, các tuyến hàng hải chiến lược và lợi ích kinh tế toàn cầu. Việc Saudi Arabia công khai tham gia các cuộc tấn công đã tạo ra một tiền lệ mới, trong khi Iran đang cho thấy họ sẵn sàng đáp trả trên nhiều mặt trận khác nhau. Khi không bên nào muốn duy trì hiện trạng, Trung Đông đang bước vào một giai đoạn mà ngay cả các chuyên gia cũng khó có thể dự đoán được điểm dừng. Nếu các bên tiếp tục lựa chọn leo thang quân sự thay vì đối thoại, nguy cơ về một cuộc chiến tranh khu vực quy mô lớn có thể không còn là một kịch bản giả định, mà trở thành hiện thực trong tương lai gần.