Trung Quốc đặt cược lớn vào AI khi nền kinh tế đối mặt những thách thức ngày càng sâu sắc

Trung Quốc đang đứng trước một nghịch lý đặc biệt: đất nước này ngày càng tiến nhanh trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI), nhưng nền kinh tế nói chung lại đang phải đối mặt với những dấu hiệu suy yếu mà các nhà kinh tế trong nước ngày càng công khai cảnh báo.

Trong khi Chủ tịch Tập Cận Bình chuẩn bị tới Mỹ trong chuyến thăm cấp nhà nước, sự phát triển nhanh chóng của AI tại Trung Quốc đang trở thành một trong những chủ đề quan trọng trong cạnh tranh công nghệ giữa hai cường quốc. Bắc Kinh đã dành nguồn lực rất lớn cho AI, từ trung tâm dữ liệu, cơ sở hạ tầng tính toán đến các công ty công nghệ và ứng dụng AI trong sản xuất.

Nhưng phía sau những thành tựu công nghệ đó là một bức tranh kinh tế phức tạp hơn nhiều. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên Trung Quốc, không tính sinh viên, đã lên tới 18,9% trong tháng 8. Doanh số bán ô tô trong nước giảm khoảng 20% trong nửa đầu năm, trong khi doanh số nhà ở giảm thêm 14%. Đầu tư tài sản cố định cũng suy giảm, còn sức mua của người tiêu dùng vẫn yếu.

Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Liệu AI có thể trở thành động lực giúp Trung Quốc thoát khỏi tình trạng trì trệ, hay việc đổ quá nhiều nguồn lực vào một công nghệ sử dụng tương đối ít lao động sẽ khiến những vấn đề hiện tại trở nên khó giải quyết hơn?

AI phát triển nhanh giữa lúc nền kinh tế giảm tốc

Trong những năm gần đây, chính phủ Trung Quốc xem AI là một trong những ngành công nghệ chiến lược có khả năng quyết định vị thế của đất nước trong nền kinh tế toàn cầu.

Bắc Kinh không chỉ muốn tạo ra các chatbot cạnh tranh với những sản phẩm hàng đầu của Mỹ. Mục tiêu rộng hơn là đưa AI vào sản xuất, logistics, tài chính, y tế, giao thông, quốc phòng và hàng loạt ngành công nghiệp truyền thống.

Trong nửa đầu năm 2026, đầu tư vào lĩnh vực dịch vụ thông tin – một lĩnh vực mà cơ quan thống kê Trung Quốc cho rằng đang được thúc đẩy bởi AI – đã tăng 19,2%. Đây là dấu hiệu cho thấy dòng vốn đang tiếp tục chảy vào các ngành liên quan đến công nghệ dù nhiều khu vực khác của nền kinh tế gặp khó khăn.

Đối với Bắc Kinh, AI có thể giúp Trung Quốc nâng cao năng suất, tự động hóa sản xuất và giảm sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài. Trong bối cảnh Mỹ hạn chế việc Trung Quốc tiếp cận một số loại chip tiên tiến, việc phát triển năng lực AI trong nước còn mang ý nghĩa chiến lược.

Nhưng chính thành công này cũng tạo ra một nghịch lý: AI có thể giúp nền kinh tế sản xuất được nhiều hơn mà không nhất thiết tạo ra đủ số lượng việc làm mà người lao động cần.

Các nhà kinh tế Trung Quốc ngày càng lên tiếng cảnh báo

Điều đáng chú ý là những cảnh báo về tình trạng mất cân đối không chỉ đến từ các nhà phân tích bên ngoài Trung Quốc. Một số nhà kinh tế từng hoặc đang có liên hệ với các cơ quan hoạch định chính sách của nước này cũng ngày càng thẳng thắn hơn.

Li Daokui, cựu cố vấn của ngân hàng trung ương Trung Quốc và giáo sư Đại học Thanh Hoa, từng nhận xét rằng nền kinh tế Trung Quốc đang “quá lạnh”, cho thấy vấn đề không đơn giản chỉ là tốc độ tăng trưởng GDP chậm lại.

Liu Shijin, một cựu cố vấn khác của ngân hàng trung ương, đã đề xuất tăng đáng kể mức lương hưu cơ bản cho cư dân nông thôn nhằm kích thích tiêu dùng.

Trong khi đó, Huang Haizhou, một cố vấn của ngân hàng trung ương, cho rằng Trung Quốc cần tạo ra một mức lạm phát vừa phải và cải thiện khả năng sinh lời của doanh nghiệp trước khi có thể duy trì đổi mới công nghệ trong thời gian dài.

Những phát biểu này đặc biệt đáng chú ý vì chúng xuất hiện ngay trước những cuộc họp quan trọng của giới lãnh đạo Trung Quốc về định hướng kinh tế.

Thông điệp chung là nền kinh tế cần nhiều hơn đầu tư vào công nghệ. Nó cần việc làm, thu nhập hộ gia đình và nhu cầu tiêu dùng đủ mạnh để tạo thành một vòng tuần hoàn kinh tế tích cực.

Vấn đề lớn nhất có thể nằm ở người tiêu dùng

Một nền kinh tế hiện đại không chỉ cần khả năng sản xuất. Nó cũng cần người dân có thu nhập đủ cao để mua những sản phẩm mà các doanh nghiệp tạo ra.

Đây là điểm khiến tình trạng hiện tại của Trung Quốc trở nên đáng chú ý.

Trung Quốc sở hữu năng lực sản xuất khổng lồ và đang ngày càng có khả năng tạo ra những sản phẩm công nghệ phức tạp. Quốc gia này đã trở thành một cường quốc trong sản xuất xe điện, pin, thiết bị năng lượng sạch, máy móc và nhiều sản phẩm công nghệ.

Nhưng nếu người tiêu dùng trong nước không đủ tự tin để chi tiêu, các doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc bán sản phẩm. Doanh thu yếu làm giảm lợi nhuận, lợi nhuận yếu hạn chế đầu tư và tuyển dụng, còn thị trường lao động yếu lại khiến người dân tiếp tục tiết kiệm thay vì tiêu dùng.

Đây chính là vòng luẩn quẩn mà các nhà kinh tế lo ngại.

Một nền kinh tế có thể sản xuất rất nhiều hàng hóa nhưng vẫn gặp vấn đề nếu không có đủ người mua.

Trung Quốc đang chi hàng trăm tỷ USD cho AI

Quy mô đầu tư vào AI của Trung Quốc cho thấy mức độ ưu tiên mà chính phủ dành cho công nghệ này.

Theo AI Index của Stanford được NYT dẫn lại, các quỹ đầu tư do nhà nước Trung Quốc khởi xướng đã giải ngân khoảng 184 tỷ USD vào các công ty AI trong giai đoạn 2000–2023.

Những khoản đầu tư này có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, bao gồm ưu đãi thuế, hợp đồng chính phủ, tài chính và quyền tiếp cận cơ sở hạ tầng.

Trung Quốc cũng được cho là đang chuẩn bị đầu tư khoảng 295 tỷ USD trong vòng 5 năm để xây dựng các trung tâm dữ liệu trên toàn quốc, nhiều trung tâm trong số đó sẽ do các doanh nghiệp nhà nước vận hành.

Đối với Bắc Kinh, đây không đơn thuần là một chương trình hỗ trợ ngành công nghệ. AI được xem là một phần của chiến lược công nghiệp và cạnh tranh quốc gia.

Nhưng quy mô đầu tư khổng lồ cũng làm nổi bật một câu hỏi về chi phí cơ hội: nguồn tiền dành cho AI sẽ không thể đồng thời được sử dụng cho tất cả những lĩnh vực khác.

Mỗi đồng đầu tư vào AI cũng là một đồng không dành cho tiêu dùng

Xu Chenggang, một nhà kinh tế Trung Quốc tại Stanford, đã nêu vấn đề theo một cách rất trực diện: khi nguồn lực tài chính có giới hạn, chính phủ phải lựa chọn xem nên dành tiền cho đâu.

Trong một cuộc khủng hoảng kinh tế, nhiều chính phủ thường sử dụng kích thích tài khóa để tạo việc làm. Người dân có việc làm sẽ có thu nhập, sau đó chi tiêu nhiều hơn. Doanh nghiệp bán được nhiều hàng hơn, tuyển thêm nhân viên và đầu tư trở lại.

Nhưng nếu nguồn lực được tập trung quá mạnh vào những ngành công nghệ có mức độ tự động hóa cao, hiệu quả đối với việc làm có thể khác.

AI có thể giúp một nhà máy sản xuất nhiều hơn với ít lao động hơn. Nó có thể giúp doanh nghiệp xử lý dữ liệu nhanh hơn mà không cần tăng số lượng nhân viên tương ứng. Nó có thể thay thế một số công việc văn phòng hoặc các nhiệm vụ lặp lại.

Điều đó có thể rất tích cực đối với năng suất trong dài hạn, nhưng trong ngắn hạn lại tạo ra một vấn đề xã hội và kinh tế: làm thế nào để tăng năng suất mà đồng thời bảo đảm người lao động có việc làm và thu nhập?

“Bước tiến lớn về AI” và bài học lịch sử

Một số người dùng internet Trung Quốc đã gọi làn sóng đầu tư AI hiện nay bằng một cách ví von đáng chú ý: “Đại Nhảy Vọt về AI”.

Cách gọi này liên tưởng tới chiến dịch Đại Nhảy Vọt thời Mao Trạch Đông, khi chính sách công nghiệp hóa được thúc đẩy bằng các mục tiêu sản xuất đầy tham vọng và sự huy động nguồn lực trên quy mô lớn.

So sánh này không có nghĩa rằng hai giai đoạn hoàn toàn giống nhau. Tuy nhiên, nó phản ánh một lo ngại: khi chính phủ xác định một công nghệ là ưu tiên chiến lược và dồn lượng vốn khổng lồ vào đó, các doanh nghiệp và chính quyền địa phương có thể cùng chạy theo một xu hướng mà không phải lúc nào cũng tính toán đầy đủ nhu cầu thị trường.

AI cuối cùng vẫn cần khách hàng.

Một công ty AI có thể sở hữu mô hình mạnh, trung tâm dữ liệu lớn và hàng nghìn GPU, nhưng nếu doanh nghiệp và người tiêu dùng không sẵn sàng trả tiền cho sản phẩm, mô hình kinh doanh sẽ khó bền vững.

AI có thể là động cơ tăng trưởng – nhưng cần thời gian

Điều này không có nghĩa AI không thể giúp Trung Quốc phục hồi.

Ngược lại, AI có thể trở thành một trong những công nghệ quan trọng nhất đối với năng suất của Trung Quốc trong nhiều thập niên tới.

Trung Quốc có một lợi thế đặc biệt: nước này sở hữu nền sản xuất quy mô rất lớn. Nếu AI được tích hợp vào các nhà máy, hệ thống logistics, chuỗi cung ứng và doanh nghiệp sản xuất, tác động của công nghệ có thể vượt xa lĩnh vực phần mềm.

AI có thể giúp dự báo nhu cầu, tối ưu hóa dây chuyền, phát hiện lỗi sản phẩm, giảm lãng phí nguyên liệu, quản lý kho hàng và tự động hóa các công đoạn phức tạp.

Điều đó có thể giúp các doanh nghiệp Trung Quốc duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Vấn đề nằm ở thời gian.

Những lợi ích lớn nhất từ AI có thể cần nhiều năm mới xuất hiện đầy đủ. Trong khi đó, người lao động thất nghiệp và các hộ gia đình đang giảm chi tiêu cần hỗ trợ ngay trong hiện tại.

Xi Jinping nhìn tăng trưởng kinh tế theo một cách khác

Quan điểm của ông Tập Cận Bình về nền kinh tế giúp giải thích vì sao Bắc Kinh tiếp tục đặt trọng tâm lớn vào công nghệ ngay cả khi các chỉ số tiêu dùng gây lo ngại.

Trong một bài phát biểu hồi tháng 3, ông Tập cho rằng không nên chỉ nhìn vào tốc độ tăng trưởng GDP. Theo quan điểm được NYT dẫn lại, Trung Quốc cần chú ý tới “sức mạnh cứng” và sự phát triển của các ngành công nghiệp tiên tiến.

Theo cách tiếp cận này, một nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng thấp hơn trước vẫn có thể được xem là đang tiến lên nếu năng lực công nghệ, sản xuất và công nghiệp chiến lược tiếp tục được nâng cao.

Đó là một cách đánh giá khác với cách tiếp cận đặt tiêu dùng hộ gia đình và thu nhập người dân ở vị trí trung tâm.

Với Bắc Kinh, việc trở thành một cường quốc công nghệ có thể quan trọng không kém, thậm chí quan trọng hơn, việc duy trì một tốc độ tăng trưởng GDP cao trong ngắn hạn.

Trung Quốc không thể bỏ cuộc trong cuộc đua AI

Dù những lo ngại về phân bổ nguồn lực là có thật, Trung Quốc cũng có lý do chiến lược để không giảm tốc quá mạnh trong lĩnh vực AI.

Cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ đang ngày càng gắn với sức mạnh kinh tế và địa chính trị. AI có thể ảnh hưởng tới năng suất, quốc phòng, an ninh mạng, khoa học, y tế và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Nếu Trung Quốc giảm đầu tư trong khi các công ty Mỹ tiếp tục phát triển nhanh, khoảng cách công nghệ có thể mở rộng.

Ngược lại, nếu Trung Quốc tiếp tục đầu tư mạnh nhưng nền kinh tế trong nước không đủ khỏe để tạo ra thị trường cho những công nghệ đó, nước này có thể gặp một dạng mất cân đối khác.

Đây chính là bài toán mà Bắc Kinh phải giải quyết: làm thế nào để vừa duy trì vị thế trong cuộc đua AI, vừa khôi phục nhu cầu tiêu dùng và việc làm?

Cuộc gặp Trump – Tập diễn ra trong bối cảnh đặc biệt

Những vấn đề này càng đáng chú ý khi ông Tập chuẩn bị tới Washington gặp Tổng thống Donald Trump.

AI đã trở thành một trong những chủ đề chính trong các cuộc thảo luận kinh tế Mỹ–Trung. Các quan chức hai nước gần đây đã bàn về AI, thương mại và dòng chảy khoáng sản quan trọng như đất hiếm. Hai bên cũng đang tìm cách duy trì sự ổn định trong quan hệ thương mại trước khi thỏa thuận đình chiến hiện tại hết hạn vào tháng 11.

Đối với Mỹ, câu hỏi không chỉ là liệu Trung Quốc có thể phát triển AI nhanh đến đâu, mà còn là liệu AI có giúp Trung Quốc tăng năng suất và củng cố sức mạnh công nghiệp hay không.

Đối với Trung Quốc, AI vừa là cơ hội kinh tế vừa là một lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược. Vì vậy, Bắc Kinh khó có khả năng từ bỏ chiến lược đầu tư công nghệ chỉ vì nền kinh tế đang giảm tốc.

AI có thể không giải quyết được vấn đề mà nền kinh tế Trung Quốc đang gặp phải

Nghịch lý lớn nhất nằm ở đây.

Trung Quốc có thể trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu thế giới về AI trong khi người tiêu dùng Trung Quốc vẫn hạn chế chi tiêu, thị trường nhà ở suy yếu và thanh niên gặp khó khăn trong tìm việc.

Hai điều đó không nhất thiết mâu thuẫn trong ngắn hạn.

Một quốc gia hoàn toàn có thể đạt được những thành tựu công nghệ rất lớn trong khi nền kinh tế dân sinh gặp khó khăn. Nhưng về lâu dài, một ngành công nghệ muốn phát triển bền vững vẫn cần một nền kinh tế có doanh nghiệp khỏe, người tiêu dùng có sức mua và thị trường đủ lớn.

AI không thể tự tạo ra nhu cầu.

Nó có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí, tăng năng suất và tạo ra sản phẩm mới. Nhưng để những sản phẩm đó trở thành nguồn tăng trưởng thực sự, phải có người mua và doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư.

Bài toán của Trung Quốc: sản xuất nhiều hơn hay giúp người dân mua nhiều hơn?

Trong nhiều thập niên, mô hình tăng trưởng của Trung Quốc dựa mạnh vào đầu tư và sản xuất. Mô hình này đã giúp nước này trở thành một trung tâm công nghiệp toàn cầu.

Nhưng khi nền kinh tế đã đạt quy mô rất lớn, việc tiếp tục dựa vào đầu tư và sản xuất có thể tạo ra tình trạng dư thừa nếu nhu cầu trong nước không theo kịp.

Đó là lý do các nhà kinh tế ngày càng nhấn mạnh vai trò của tiêu dùng hộ gia đình.

Việc tăng lương hưu, củng cố mạng lưới an sinh xã hội, tạo việc làm và nâng thu nhập khả dụng có thể giúp người dân bớt lo lắng về tương lai và sẵn sàng chi tiêu hơn.

Nhưng cách tiếp cận này đòi hỏi Bắc Kinh phải điều chỉnh cách phân bổ nguồn lực – từ việc chỉ tập trung vào năng lực sản xuất sang việc hỗ trợ sức mua của người dân.

Một nền kinh tế AI cần nhiều hơn những siêu máy tính

Cuộc đua AI thường được đo bằng số lượng chip, trung tâm dữ liệu, mô hình ngôn ngữ hoặc vốn đầu tư. Nhưng một nền kinh tế AI thành công cuối cùng phải được đo bằng một câu hỏi đơn giản hơn: công nghệ đó có tạo ra giá trị kinh tế thực tế hay không?

Nếu AI giúp các công ty sản xuất hiệu quả hơn, tạo ra sản phẩm mới và mở rộng xuất khẩu, tác động kinh tế có thể rất lớn.

Nếu AI chủ yếu trở thành cuộc chạy đua xây dựng cơ sở hạ tầng mà không tạo ra doanh thu tương ứng, nguồn vốn khổng lồ có thể tạo ra những khoản đầu tư kém hiệu quả.

Và nếu AI thay thế nhiều lao động hơn số việc làm mới mà nó tạo ra, Trung Quốc sẽ phải đối mặt với một thách thức xã hội mới ngay cả khi năng suất tăng.

Thách thức lớn nhất có thể không phải là AI, mà là nền kinh tế phía sau AI

Trung Quốc đang chứng minh rằng một quốc gia có thể huy động nguồn lực ở quy mô rất lớn để thúc đẩy một công nghệ chiến lược. Những thành tựu về AI, xe điện, pin và sản xuất công nghệ cao cho thấy năng lực công nghiệp của nước này vẫn rất mạnh.

Nhưng một nền kinh tế không thể chỉ dựa vào khả năng sản xuất.

Trong dài hạn, nó cần người tiêu dùng có sức mua, doanh nghiệp có lợi nhuận, thị trường lao động năng động và niềm tin kinh tế đủ mạnh để thúc đẩy đầu tư tư nhân.

Đây chính là bài toán khó đối với Trung Quốc hiện nay.

Bắc Kinh đang đặt cược rằng AI và các ngành công nghệ tiên tiến sẽ tạo ra năng suất, sức mạnh công nghiệp và lợi thế cạnh tranh đủ lớn để mở ra một chu kỳ tăng trưởng mới.

Nhưng các nhà kinh tế cảnh báo rằng công nghệ không thể ngay lập tức thay thế vai trò của việc làm, thu nhập và tiêu dùng.

Trong cuộc cạnh tranh AI với Mỹ, Trung Quốc đang tiến rất nhanh. Nhưng cuộc đua công nghệ chỉ là một phần của câu chuyện. Phía sau những trung tâm dữ liệu khổng lồ, những mô hình AI ngày càng mạnh và những khoản đầu tư hàng trăm tỷ USD vẫn là hàng trăm triệu người tiêu dùng, người lao động và doanh nghiệp đang quyết định sức khỏe thực sự của nền kinh tế.

Vì vậy, thách thức đối với Bắc Kinh trong những năm tới không đơn giản là tạo ra AI tốt hơn. Đó còn là việc biến những tiến bộ công nghệ thành tăng trưởng kinh tế có sức lan tỏa rộng hơn – tạo việc làm, nâng thu nhập, thúc đẩy tiêu dùng và giúp người dân cảm nhận được lợi ích của cuộc cách mạng công nghệ.

Nếu AI có thể đạt được điều đó, công nghệ này có khả năng trở thành một động lực quan trọng cho giai đoạn phát triển tiếp theo của Trung Quốc. Nhưng nếu nền kinh tế tiếp tục thiếu nhu cầu trong nước, câu hỏi lớn sẽ không còn là Trung Quốc có thể sản xuất được bao nhiêu AI, mà là ai sẽ mua những sản phẩm và dịch vụ do nền kinh tế AI đó tạo ra.