Trung Quốc đặt cược lớn vào AI, nhưng cuộc đua công nghệ chưa chắc giải quyết được những vấn đề của nền kinh tế

Khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Washington để gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành một trong những chủ đề quan trọng nhất trong quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

AI không còn chỉ là câu chuyện của các phòng thí nghiệm công nghệ hay những công ty khởi nghiệp. Với cả Washington và Bắc Kinh, công nghệ này ngày càng được xem là một lĩnh vực có ý nghĩa kinh tế, công nghiệp và chiến lược đặc biệt quan trọng.

Trung Quốc đã dành nguồn lực rất lớn để phát triển AI, xây dựng trung tâm dữ liệu, mở rộng năng lực tính toán, đào tạo nhân lực và hỗ trợ các doanh nghiệp công nghệ trong nước. Tuy nhiên, chính tốc độ đầu tư mạnh mẽ đó cũng đang tạo ra một câu hỏi khó đối với Bắc Kinh: AI có thực sự giúp giải quyết những vấn đề kinh tế cấp bách của Trung Quốc hay chỉ tạo thêm một lĩnh vực tăng trưởng công nghệ nhưng không tạo ra đủ việc làm?

Một số nhà kinh tế Trung Quốc được The New York Times dẫn lại đã bày tỏ lo ngại rằng việc dồn quá nhiều nguồn lực vào AI có thể không mang lại tác động tương xứng đối với nền kinh tế rộng lớn hơn, đặc biệt khi Trung Quốc đang phải đối mặt với những thách thức về việc làm, tiêu dùng và tăng trưởng.

AI đang trở thành ưu tiên quốc gia của Trung Quốc

Trong vài năm qua, Trung Quốc đã chuyển AI từ một lĩnh vực công nghệ mới nổi thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia.

Các công ty Trung Quốc liên tục tung ra những mô hình AI mới, trong khi chính quyền trung ương và địa phương đầu tư vào cơ sở hạ tầng tính toán, trung tâm dữ liệu và các ngành công nghiệp được kỳ vọng sẽ hưởng lợi từ AI.

AI cũng được đưa vào nhiều lĩnh vực khác nhau, từ sản xuất, thương mại điện tử và tài chính cho tới xe điện, robot và nghiên cứu khoa học.

Những tiến bộ của các công ty Trung Quốc trong AI đã khiến khoảng cách công nghệ với Mỹ trở thành chủ đề được theo dõi sát sao. Các mô hình AI Trung Quốc ngày càng có khả năng thực hiện nhiều nhiệm vụ phức tạp, trong khi một số công ty tập trung mạnh vào việc giảm chi phí vận hành và mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ.

Trong cuộc cạnh tranh với Mỹ, Bắc Kinh cũng có một lợi thế quan trọng: Trung Quốc sở hữu nền tảng sản xuất công nghiệp rất lớn, cho phép AI được kết nối với robot, nhà máy, xe điện, logistics và nhiều lĩnh vực vật chất khác.

Nhưng AI không tự động tạo ra nhiều việc làm

Đây chính là một trong những nghịch lý mà các nhà kinh tế Trung Quốc đang quan tâm.

Một công nghệ có thể giúp tăng năng suất rất nhanh nhưng đồng thời không nhất thiết tạo ra số lượng việc làm tương ứng.

Một nhà máy sử dụng robot và AI có thể sản xuất nhiều hàng hóa hơn với ít công nhân hơn. Một công ty dịch vụ có thể sử dụng AI để xử lý công việc từng cần hàng chục nhân viên. Một doanh nghiệp phần mềm có thể dùng các hệ thống AI để hỗ trợ lập trình, kiểm thử và chăm sóc khách hàng.

Điều này tạo ra sự khác biệt giữa tăng năng suất và tạo việc làm.

Nếu mục tiêu của một nền kinh tế là sản xuất nhiều hơn với chi phí thấp hơn, AI có thể mang lại lợi ích rất lớn. Nhưng nếu nền kinh tế đồng thời cần tạo hàng triệu cơ hội việc làm mới cho người lao động, đặc biệt là người trẻ, câu chuyện trở nên phức tạp hơn.

Đây là vấn đề không chỉ riêng Trung Quốc phải đối mặt. Các nhà kinh tế, doanh nghiệp và chính phủ ở Mỹ, châu Âu và nhiều nền kinh tế khác cũng đang tranh luận về tác động của AI đối với thị trường lao động. Một tuyên bố được hơn 200 nhà kinh tế, nhà nghiên cứu và lãnh đạo công nghệ ký vào tháng 7/2026 cảnh báo AI có thể dẫn tới tình trạng thay thế việc làm trên quy mô lớn, dù đồng thời cũng có khả năng tạo ra những mức tăng đáng kể về năng suất và mức sống.

Vấn đề của Trung Quốc không chỉ là thiếu công nghệ

Điểm đáng chú ý trong cuộc tranh luận hiện nay là những khó khăn kinh tế của Trung Quốc không đơn giản bắt nguồn từ việc nước này thiếu công nghệ tiên tiến.

Trung Quốc có một nền sản xuất công nghiệp khổng lồ, năng lực xuất khẩu mạnh và đang sở hữu một hệ sinh thái công nghệ ngày càng phát triển.

Thách thức lại nằm ở cách phân bổ nguồn lực và khả năng chuyển năng lực sản xuất thành nhu cầu tiêu dùng trong nước.

Nếu doanh nghiệp tiếp tục đầu tư mạnh vào AI nhưng người tiêu dùng vẫn thận trọng với chi tiêu, tác động của công nghệ lên nền kinh tế tổng thể có thể không lớn như kỳ vọng.

AI có thể giúp một công ty sản xuất hiệu quả hơn, nhưng điều đó không đồng nghĩa người dân sẽ lập tức mua nhiều sản phẩm hơn.

Đây là lý do một số nhà kinh tế được The New York Times dẫn lại đặt câu hỏi về việc liệu dòng vốn khổng lồ đổ vào AI có đang giải quyết đúng những vấn đề mà nền kinh tế Trung Quốc cần giải quyết nhất hay không.

Một nền kinh tế có thể đầu tư quá nhiều vào công nghệ?

Đầu tư vào công nghệ thường được xem là động lực quan trọng của tăng trưởng dài hạn. Tuy nhiên, đầu tư chỉ tạo ra hiệu quả kinh tế khi nó tạo ra năng lực sản xuất có thể được sử dụng và nhu cầu đủ lớn để hấp thụ sản phẩm và dịch vụ mới.

Nếu quá nhiều doanh nghiệp cùng chạy theo một công nghệ, nguy cơ dư thừa công suất có thể xuất hiện.

Trung Quốc từng trải qua những cuộc đầu tư quy mô lớn vào nhiều ngành công nghiệp. Khi các địa phương và doanh nghiệp cùng nhận được động lực mở rộng sản xuất, một số lĩnh vực có thể phát triển nhanh hơn tốc độ tăng của nhu cầu.

AI có nguy cơ tạo ra một dạng cạnh tranh tương tự nếu các doanh nghiệp đồng loạt xây dựng trung tâm dữ liệu, mua chip, phát triển mô hình và tung ra sản phẩm mà chưa xác định rõ nhu cầu thực tế.

Trong trường hợp đó, cuộc đua AI vẫn có thể tạo ra những công nghệ đáng chú ý nhưng không nhất thiết mang lại lợi nhuận tương xứng cho toàn bộ nền kinh tế.

AI vẫn có thể tạo ra một làn sóng năng suất mới

Tuy nhiên, việc đặt câu hỏi về hiệu quả kinh tế của đầu tư AI không đồng nghĩa với việc AI không có giá trị.

Ngược lại, nếu công nghệ được triển khai hiệu quả, tác động của nó có thể rất lớn.

AI có thể giúp doanh nghiệp tự động hóa những công việc lặp đi lặp lại, giảm chi phí nghiên cứu và phát triển, tối ưu hóa chuỗi cung ứng, dự báo nhu cầu và nâng cao hiệu suất sản xuất.

Trong lĩnh vực công nghiệp, AI còn có thể kết hợp với robot để thay đổi cách các nhà máy vận hành.

Đây là lĩnh vực mà Trung Quốc có lợi thế đặc biệt bởi nước này sở hữu một trong những hệ thống sản xuất công nghiệp lớn nhất thế giới.

Nếu AI được tích hợp sâu vào sản xuất thay vì chỉ được sử dụng để tạo văn bản, hình ảnh hoặc chatbot, công nghệ này có thể tác động đến năng suất thực tế của nền kinh tế theo cách sâu rộng hơn.

Trung Quốc có một lợi thế mà Mỹ khó bỏ qua

Cuộc cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc không chỉ xoay quanh việc quốc gia nào sở hữu mô hình ngôn ngữ mạnh hơn.

Một bên có thế mạnh lớn về thiết kế chip, phần mềm, vốn đầu tư và các công ty AI hàng đầu. Bên kia có năng lực sản xuất quy mô lớn, chuỗi cung ứng công nghiệp rộng và khả năng triển khai công nghệ vào các sản phẩm vật lý.

Điều đó tạo ra hai hướng phát triển AI khác nhau.

Mỹ có hệ sinh thái mạnh trong lĩnh vực mô hình nền tảng và cơ sở hạ tầng công nghệ cao. Trung Quốc có thể tìm cách biến AI thành một phần của hệ thống sản xuất rộng lớn, từ robot và xe điện tới nhà máy thông minh.

Cuộc cạnh tranh vì thế không chỉ là cuộc đua xem ai tạo ra chatbot tốt hơn. Nó còn là cuộc đua xem ai có thể biến AI thành năng suất kinh tế thực tế ở quy mô lớn hơn.

Washington cũng đang lo ngại về lợi thế AI của Trung Quốc

Trong khi Trung Quốc tranh luận về hiệu quả kinh tế của việc đầu tư vào AI, Washington lại coi AI là một lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực cạnh tranh quốc gia.

Chính quyền Mỹ đang hạn chế việc Trung Quốc tiếp cận một số loại chip AI tiên tiến và công nghệ liên quan, trong khi Bắc Kinh tìm cách tăng cường năng lực sản xuất chip trong nước.

AP đưa tin Mỹ và Trung Quốc hiện chuyển từ cuộc chiến thuế quan quy mô lớn sang những biện pháp cạnh tranh có mục tiêu hơn, bao gồm hạn chế một số công nghệ, đưa doanh nghiệp vào danh sách hạn chế và kiểm soát các sản phẩm có ý nghĩa chiến lược.

Điều này khiến AI trở thành một phần của chính sách kinh tế và an ninh quốc gia, thay vì chỉ là một ngành công nghệ.

Cuộc đua AI cũng đang tạo ra một nghịch lý giữa Mỹ và Trung Quốc

Cả hai nước đều muốn dẫn đầu AI, nhưng lý do và cách tiếp cận có những điểm khác nhau.

Đối với Mỹ, AI gắn với sức mạnh của các công ty công nghệ, thị trường vốn, đổi mới tư nhân và lợi thế công nghệ.

Đối với Trung Quốc, AI đồng thời được xem là một công cụ để nâng cấp nền sản xuất, tăng khả năng tự chủ công nghệ và hỗ trợ mục tiêu cạnh tranh dài hạn với Mỹ.

Nhưng cả hai bên đều gặp một câu hỏi chung: làm thế nào biến hàng nghìn tỷ USD đầu tư vào AI thành giá trị kinh tế thực tế?

Trung tâm dữ liệu, chip và mô hình AI có thể tạo ra năng lực tính toán khổng lồ. Nhưng cuối cùng, nền kinh tế vẫn cần doanh nghiệp sử dụng chúng để tạo ra sản phẩm, dịch vụ, việc làm và thu nhập.

AI và bài toán việc làm của thế hệ trẻ Trung Quốc

Thị trường lao động của người trẻ là một trong những lý do khiến câu chuyện AI trở nên nhạy cảm hơn.

Trong một nền kinh tế đang chuyển đổi, người trẻ thường cần những ngành mới để hấp thụ lực lượng lao động có trình độ cao. Nhưng AI lại có khả năng tự động hóa một số công việc văn phòng và công việc trí thức ở mức độ ngày càng cao.

Điều này tạo ra một nghịch lý: công nghệ được kỳ vọng sẽ nâng cấp nền kinh tế, nhưng chính những ngành sử dụng nhiều lao động có trình độ lại có thể là nơi AI tạo ra áp lực lớn.

Một số người trẻ Trung Quốc đã tìm cách sử dụng AI để thành lập các doanh nghiệp quy mô rất nhỏ hoặc hoạt động một mình. Dữ liệu được Techmeme tổng hợp từ các nguồn truyền thông cho thấy số doanh nghiệp một người tại Trung Quốc tăng mạnh trong năm 2025, trong bối cảnh thị trường việc làm cạnh tranh và công cụ AI ngày càng phổ biến.

Điều này có thể được nhìn theo hai hướng: AI có thể tạo thêm cơ hội khởi nghiệp cho những người khó tìm việc, nhưng đồng thời cũng phản ánh áp lực mà người lao động trẻ đang phải đối mặt.

Không phải mọi khoản đầu tư AI đều giống nhau

Một điểm quan trọng cần phân biệt là đầu tư vào AI và đầu tư có hiệu quả vào AI không phải lúc nào cũng giống nhau.

Một khoản đầu tư vào AI có thể tạo ra lợi nhuận nếu nó giúp một nhà máy giảm lỗi sản xuất hoặc giúp một công ty logistics giảm chi phí vận chuyển.

Ngược lại, việc xây dựng một hệ thống AI khổng lồ chỉ để cạnh tranh về quy mô mô hình có thể mang lại giá trị kinh tế thấp hơn nếu không có đủ người dùng hoặc ứng dụng thực tế.

Đây là lý do ngày càng có nhiều nhà kinh tế quan tâm đến câu hỏi liệu làn sóng đầu tư AI hiện nay có tạo ra một cuộc cách mạng năng suất thực sự hay chỉ tạo ra một chu kỳ đầu tư công nghệ khổng lồ.

Cuộc gặp Trump–Tập diễn ra đúng lúc cuộc đua AI tăng tốc

Những vấn đề này khiến AI trở thành một phần quan trọng trong chương trình nghị sự của cuộc gặp giữa Trump và Tập tại Washington.

Hai nước không chỉ cạnh tranh về việc ai có công nghệ tiên tiến hơn. Họ còn phải tìm cách quản lý những rủi ro mới do AI tạo ra.

Trong các cuộc đàm phán trước hội nghị thượng đỉnh, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Washington đã đề xuất một cơ chế thông báo giữa hai nước đối với những sự cố AI có thể đạt đến mức liên quan tới an ninh quốc gia. Hai bên cũng đồng ý tiếp tục đối thoại về AI.

Đây là một điểm đáng chú ý bởi Mỹ và Trung Quốc vẫn đang cạnh tranh quyết liệt trong lĩnh vực này. Việc hai bên đồng thời tìm kiếm một kênh liên lạc cho các sự cố AI cho thấy cạnh tranh công nghệ và nhu cầu quản lý rủi ro có thể tồn tại song song.

Thương mại vẫn là vấn đề không thể tách khỏi AI

AI không thể phát triển nếu thiếu chip, năng lượng, trung tâm dữ liệu và chuỗi cung ứng phần cứng.

Vì thế, cuộc cạnh tranh AI Mỹ–Trung liên quan trực tiếp đến chính sách thương mại.

Thỏa thuận đình chiến thương mại hiện tại giữa hai nước dự kiến hết hạn vào ngày 10/11/2026. Bộ trưởng Bessent cho biết Washington đang để ngỏ khả năng gia hạn thỏa thuận hoặc thảo luận một thỏa thuận thương mại rộng hơn với Bắc Kinh.

Trong khi đó, các vấn đề về đất hiếm, chất bán dẫn và quyền tiếp cận công nghệ tiên tiến vẫn là những điểm nhạy cảm.

Điều này khiến AI trở thành một phần của một mạng lưới vấn đề rộng hơn: thương mại, công nghiệp, an ninh quốc gia và cạnh tranh địa chính trị.

Trung Quốc cần nhiều hơn những mô hình AI mạnh

Nếu những lo ngại của các nhà kinh tế được dẫn lại trong bài viết của The New York Times được đặt vào bối cảnh rộng hơn, vấn đề mà Trung Quốc đang đối mặt không phải là liệu nước này có thể xây dựng những hệ thống AI mạnh hay không.

Câu hỏi lớn hơn là liệu những hệ thống đó có thể tạo ra mức tăng năng suất đủ lớn để cải thiện nền kinh tế và đồng thời tạo ra cơ hội việc làm mới hay không.

Một quốc gia có thể sở hữu những mô hình AI tiên tiến nhất nhưng vẫn phải đối mặt với những vấn đề truyền thống như nhu cầu tiêu dùng yếu, thị trường bất động sản khó khăn, doanh nghiệp thận trọng với đầu tư và người lao động lo ngại về việc làm.

AI không thể tự động giải quyết tất cả những vấn đề đó.

Nhưng nếu được kết hợp với cải cách kinh tế, đầu tư vào con người, nâng cấp công nghiệp và mở rộng nhu cầu tiêu dùng, công nghệ này có thể trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng trong những thập niên tới.

Cuộc đua AI sẽ được đo bằng điều gì?

Trong giai đoạn đầu của cuộc đua AI, người ta thường sử dụng những tiêu chí như kích thước mô hình, điểm benchmark, số lượng chip hoặc quy mô trung tâm dữ liệu để đánh giá tiến bộ.

Nhưng khi công nghệ trưởng thành hơn, những tiêu chí kinh tế có thể trở nên quan trọng hơn.

AI tạo ra bao nhiêu giá trị? Nó giúp doanh nghiệp tiết kiệm bao nhiêu chi phí? Bao nhiêu công việc mới được tạo ra? Năng suất lao động tăng bao nhiêu? Người tiêu dùng có nhận được sản phẩm tốt hơn với giá thấp hơn hay không?

Những câu hỏi đó sẽ quyết định liệu AI có thực sự trở thành một cuộc cách mạng kinh tế hay chỉ là một cuộc chạy đua đầu tư công nghệ.

AI có thể thay đổi nền kinh tế Trung Quốc, nhưng không theo một con đường đơn giản

Trung Quốc đang đặt cược rất lớn vào AI trong bối cảnh nước này muốn duy trì vị thế của một cường quốc công nghiệp và thu hẹp khoảng cách công nghệ với Mỹ.

Những khoản đầu tư đó đã giúp thúc đẩy tốc độ phát triển nhanh của hệ sinh thái AI Trung Quốc. Tuy nhiên, các nhà kinh tế đang đặt ra câu hỏi về hiệu quả của việc dồn nguồn lực quá lớn vào một công nghệ có khả năng tự động hóa nhiều công việc.

Đây không phải là một câu hỏi chỉ dành cho Trung Quốc. Mỹ cũng đang đứng trước những vấn đề tương tự khi các công ty công nghệ chi hàng trăm tỷ USD cho chip, trung tâm dữ liệu và hệ thống AI trong khi các nhà kinh tế và người lao động tranh luận về cách phân phối lợi ích của năng suất mới.

Trong cả hai trường hợp, thước đo cuối cùng có thể không phải là quốc gia nào có mô hình AI ấn tượng nhất, mà là quốc gia nào biến được công nghệ đó thành năng suất, thu nhập, việc làm và mức sống cao hơn trên quy mô rộng.

Một cuộc cạnh tranh sẽ kéo dài nhiều năm

Cuộc gặp giữa Trump và Tập diễn ra trong thời điểm quan hệ Mỹ–Trung vẫn tồn tại nhiều bất đồng nhưng cả hai bên cũng đang tìm cách duy trì ổn định.

Reuters cho biết Washington đang cân nhắc việc kéo dài đình chiến thương mại hoặc hướng tới một thỏa thuận lớn hơn, trong khi hai bên tiếp tục thảo luận về AI, thương mại và các vấn đề kinh tế.

AI vì thế sẽ tiếp tục nằm ở trung tâm của cuộc cạnh tranh Mỹ–Trung trong những năm tới.

Nhưng câu chuyện về AI không chỉ là cuộc đua giữa hai quốc gia. Nó còn là cuộc thử nghiệm đối với mô hình tăng trưởng của mỗi nền kinh tế.

Trung Quốc phải chứng minh rằng những khoản đầu tư khổng lồ vào AI có thể tạo ra giá trị kinh tế thực tế. Mỹ phải đối mặt với câu hỏi tương tự khi đầu tư AI ngày càng lớn và công nghệ bắt đầu thay đổi thị trường lao động.

Trong một thế giới mà AI có thể làm thay đổi cách con người sản xuất, kinh doanh và làm việc, lợi thế công nghệ chỉ là bước đầu. Thách thức khó hơn nằm ở việc biến lợi thế đó thành tăng trưởng bền vững và những lợi ích kinh tế có thể lan rộng trong xã hội.